Besbaye (Polypodium vulgare), kayalar, duvarlar ve ağaç gövdeleri üzerinde yetişen, çok yıllık bir eğrelti otu türüdür. Halk arasında kaya eğreltisi, bespaye ve benzeri adlarla bilinir. Çiçek açmayan, sporla çoğalan bu bitki; yaprak dokusunun deriye benzemesi ve toprak altındaki gövdesinin tatlımsı tadıyla dikkat çeker.
Bitkinin Özellikleri
- Türü: Eğrelti otu (Polypodiaceae familyası)
- Boyu: Genellikle 10–40 cm
- Rizom: Toprak yüzeyine yakın, sürünücü, pullu bir gövdesi (rizom) vardır. Bitki bu gövdeden yeni yapraklar verir.
- Yapraklar: Derimsi dokulu, koyu yeşil, derin şekilde parçalı yapraklardır. Her yaprakta genellikle 10–20 çift, karşılıklı dizilmiş parça (lob) bulunur.
- Sporlar: Yaprakların alt yüzünde, orta damarın iki yanında sıralanan yuvarlak, turuncu-sarımsı spor keseleri (sorus) bulunur.
- Yaprak dökmez: Kışın da yeşil kalabilir.
Nerede Yetişir?
- Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya’nın ılıman bölgelerinde yaygındır.
- Nemli, gölgeli ve yarı gölgeli ortamları sever.
- Kayalık yamaçlar, taş duvarlar, yosunlu kütükler ve orman içlerinde, zaman zaman ağaç gövdeleri üzerinde (epifit olarak) yetişir.
- Türkiye’de özellikle Karadeniz ve kuzey dağlık bölgelerindeki nemli ormanlarda görülür. Güney ve Batı Anadolu’da ise yakın akrabası olan Polypodium cambricum gibi türler bulunur.
İçeriği
Besbayenin rizomu; saponinler, tanenler, uçucu yağlar ve bazı steroid yapılı bileşikler içerir. Rizomun meyankökünü andıran tatlımsı-acımsı bir tadı vardır. Bu tat, içerdiği tatlı bileşiklerden kaynaklanır.
Geleneksel Kullanımı
Besbaye, Avrupa ve Anadolu halk hekimliğinde yüzyıllardır bilinen bir bitkidir. Geleneksel olarak:
- Rizomundan hazırlanan çayın hafif müshil (bağırsak çalıştırıcı) etkisinden yararlanılmıştır.
- Öksürük ve balgam söktürücü olarak kullanılmıştır.
- Safra akışını artırıcı olarak bilinmiştir.
Bu kullanımlar geleneksel bilgiye dayanmaktadır. Güvenli doz ve etkinliği modern klinik çalışmalarla yeterince değerlendirilmemiştir.
Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Yanlış tanıma riski: Eğrelti otlarının pek çok türü birbirine benzer ve bazı türler zehirlidir. Özellikle kartal eğreltisi (Pteridium aquilinum) gibi türler sağlığa zararlı maddeler içerir. Doğadan bilinçsizce toplanan eğreltiler ciddi zehirlenmelere yol açabilir.
- Müshil etkisi: Bağırsakları uyarıcı etkisi nedeniyle karın ağrısı, ishal ve sıvı kaybına neden olabilir.
- Hamileler, emzirenler ve çocuklar kullanmamalıdır.
- Kronik hastalığı olanlar ve düzenli ilaç kullananlar mutlaka hekime danışmalıdır.
- Kabızlık, öksürük ve safra şikâyetleri başka hastalıkların belirtisi olabileceğinden, uzun süren durumlarda bitkisel yöntemler yerine doktora başvurulmalıdır.
Süs Bitkisi Olarak Besbaye
Gölgeye dayanıklı olması ve yıl boyu yeşil kalabilmesi nedeniyle besbaye; kaya bahçelerinde, taş duvar aralarında ve gölge bahçelerinde doğal görünümlü bir süs bitkisi olarak yetiştirilebilir. İyi drene olan, humuslu ve hafif nemli ortamları sever.
Eğrelti Otları Nasıl Çoğalır?
Eğreltiler çiçek ve tohum oluşturmaz. Yaprakların altındaki spor keselerinde üretilen sporlar rüzgârla yayılır. Uygun nemli ortama düşen spordan küçük, kalp biçimli bir ara evre (protallus) gelişir ve bu yapıda gerçekleşen döllenme sonucunda yeni eğrelti bitkisi oluşur. Besbaye ayrıca rizomlarının bölünmesiyle de çoğalabilir.
Yorum yazın