Behmen, geleneksel bitkisel kaynaklarda özellikle kökü nedeniyle adı geçen bir bitkidir. Türkçe kaynaklarda genellikle Centaurea behen türüyle ilişkilendirilir ve kavza kökü gibi yerel adlarla anılır. Adı, Farsçada kök anlamında kullanılan “behmen” kelimesinden gelir. Osmanlı ve İslam dünyası tıp kitaplarında “behmen-i ahmer” (kırmızı behmen) ve “behmen-i abyaz” (beyaz behmen) olarak iki türü ayırt edilmiştir.
Bitkinin Özellikleri
- Familya: Papatyagiller (Asteraceae)
- Cins: Centaurea, yani peygamber çiçeği ve kantaronların da bulunduğu geniş bir cins
- Gövde: Otsu, dallanan yapıda
- Kök: Kalın, etli ve turp kökünü andıran yapıdadır. Geleneksel kullanımda değerlendirilen kısım budur.
- Çiçekler: Centaurea cinsine özgü, pul benzeri yaprakçıklarla çevrili başlar halinde. Kaynaklarda sarımsı, kırmızımsı veya beyazımsı renk tonlarından söz edilir.
Nerede Yetişir?
Centaurea behen, Batı Asya kökenli bir türdür. İran, Irak, Kafkasya ve Anadolu’nun doğu ve güneydoğu kesimlerinde kurak ve yarı kurak step alanlarında, tarla kenarlarında yetişir. Türkiye, Centaurea cinsinin çok zengin olduğu ülkelerden biridir ve pek çok endemik türe ev sahipliği yapar.
Behmen Adının Karışıklığı
Tarihi tıp kitaplarındaki “behmen” adının tam olarak hangi bitkiye karşılık geldiği konusunda kaynaklar arasında farklılıklar vardır:
- Beyaz behmen: Çoğu kaynakta Centaurea behen ile eşleştirilir.
- Kırmızı behmen: Bazı kaynaklarda Limonium (deniz lavantası) türleriyle ilişkilendirilir.
- Avrupa’da “behen” adı ayrıca Silene vulgaris gibi tamamen farklı bitkiler için de kullanılmıştır.
Bu nedenle aktarlarda “behmen kökü” adıyla satılan ürünlerin gerçekte hangi bitkiye ait olduğu her zaman net değildir.
Geleneksel Kullanımı
İbn Sina gibi Orta Çağ İslam hekimlerinin eserlerinde ve Osmanlı dönemi halk hekimliği kitaplarında behmen kökünden söz edilir. Geleneksel olarak:
- Güç ve kuvvet verici bir kök olarak
- Kalbi destekleyici ve yatıştırıcı olarak
- Hemoroid (basur) şikâyetlerinde
- Kilo aldırıcı ve iştah açıcı olarak
kullanıldığı aktarılmıştır. Bu kullanımlar tarihsel ve geleneksel bilgilere dayanır. Behmenin güvenliği ve etkinliği modern klinik çalışmalarla kanıtlanmamıştır.
İçerik Üzerine Bilinenler
Centaurea cinsindeki bitkiler üzerine yapılan laboratuvar çalışmalarında flavonoitler, seskiterpen laktonlar ve fenolik bileşikler gibi maddeler tespit edilmiştir. Bu bileşiklerin laboratuvar ortamında gösterdiği etkiler, insanlarda güvenli ve etkili bir kullanım olduğu anlamına gelmez.
Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Tür belirsizliği: Satın alınan ürünün doğru bitki olduğundan emin olunamayabilir.
- Alerji: Papatyagiller familyasındaki bitkilere alerjisi olanlarda reaksiyon gelişebilir.
- Hamileler, emzirenler ve çocuklar kullanmamalıdır.
- Kronik hastalığı olanlar ve düzenli ilaç kullananlar mutlaka hekime danışmalıdır.
- Hemoroid gibi şikâyetler; anal fissür, polip ve bağırsak kanseri gibi başka hastalıklarla karışabilir. Makattan kanama durumunda bitkisel yöntemlerle zaman kaybetmeden doktora başvurulmalıdır.
Centaurea Cinsinin Tanınmış Diğer Üyeleri
- Peygamber çiçeği (Centaurea cyanus): Mavi çiçekleriyle tanınır.
- Dağ peygamber çiçeği (Centaurea montana)
- Kantaron türleri: Halk arasında bazı Centaurea türlerine de kantaron denir. Ancak sarı kantaron (Hypericum perforatum) farklı bir familyadandır.
Yorum yazın