İzoterm, harita üzerinde aynı sıcaklığa sahip noktaları birleştiren çizgilere verilen addır. Türkçede eş sıcaklık eğrisi olarak da bilinir. Yunanca “iso” (eşit) ve “therme” (sıcaklık) kelimelerinden türemiştir. İzotermler, meteoroloji ve klimatolojide sıcaklık dağılımını görsel olarak göstermek için kullanılır ve coğrafya derslerinin temel konularındandır.
İzoterm Haritası Nasıl Hazırlanır?
- Farklı meteoroloji istasyonlarında belirli bir zaman için (günlük, aylık veya yıllık ortalama) sıcaklık değerleri ölçülür.
- Bu değerler harita üzerinde istasyonların yerine işaretlenir.
- Belirli aralıklarla (örneğin her 5 °C’de bir) aynı sıcaklık değerine sahip noktalar tahmin yoluyla birleştirilerek çizgiler oluşturulur.
- Genellikle sıcak alanlar kırmızı tonlarla, soğuk alanlar mavi tonlarla renklendirilir.
İndirgenmiş Sıcaklık Nedir?
Sıcaklık yükseldikçe azalır (yaklaşık her 100 metrede 0,5–0,6 °C). Yükseltisi farklı istasyonların sıcaklıklarını karşılaştırmak zor olacağı için dünya haritalarında genellikle deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklıklar kullanılır. Böylece yükseltinin etkisi ortadan kaldırılır ve enlem ile kara-deniz dağılımının sıcaklığa etkisi daha net görülür.
İzoterm Haritası Nasıl Okunur?
- İzotermlerin sık olduğu yerler: Kısa mesafede sıcaklık hızlı değişir. Bu genellikle kara ile denizin ya da farklı iklim bölgelerinin karşılaştığı alanlarda görülür.
- İzotermlerin seyrek olduğu yerler: Sıcaklık geniş alanlarda benzerdir. Okyanuslar üzerinde sıkça görülür.
- İzotermlerin kırılması: Kıyılarda izotermlerin yön değiştirmesi kara ve denizin farklı ısınmasından kaynaklanır.
Ocak ve Temmuz İzotermleri
Coğrafyada özellikle yılın en soğuk ve en sıcak aylarını temsil eden haritalar karşılaştırılır:
Ocak Ayı (Kuzey Yarımkürede Kış)
- Karalar denizlerden daha soğuktur.
- İzotermler karalar üzerinde ekvatora doğru, okyanuslar üzerinde kutuplara doğru kıvrılır.
- Sibirya’nın iç kesimlerinde çok düşük sıcaklıklar görülür.
Temmuz Ayı (Kuzey Yarımkürede Yaz)
- Karalar denizlerden daha sıcaktır.
- İzotermler karalar üzerinde kutuplara doğru, okyanuslar üzerinde ekvatora doğru kıvrılır.
- Sahra, Arap Yarımadası ve Orta Asya çölleri en sıcak alanlardır.
Güney yarımkürede kara alanları daha az olduğu için izotermler enlem çizgilerine daha paralel uzanır.
İzotermleri Etkileyen Faktörler
- Enlem: Ekvatordan kutuplara doğru sıcaklık genel olarak azalır. Bu nedenle izotermler genel olarak enlem çizgilerine paralel uzanma eğilimindedir.
- Kara ve deniz dağılımı: Karalar hızlı ısınıp hızlı soğurken denizler daha yavaş ısınıp yavaş soğur.
- Okyanus akıntıları: Sıcak akıntılar (örneğin Gulf Stream) izotermleri kutuplara doğru, soğuk akıntılar ekvatora doğru iter. Kuzeybatı Avrupa’nın enlemine göre ılıman olması bu etkiyle açıklanır.
- Yükselti ve dağlar: İndirgenmemiş haritalarda dağlık alanlar soğuk adacıklar olarak görülür.
Termal Ekvator
Her boylamda en yüksek sıcaklıkların görüldüğü noktaları birleştiren çizgiye termal ekvator denir. Kara alanlarının kuzey yarımkürede daha fazla olması nedeniyle termal ekvator yıllık ortalamada coğrafi ekvatorun biraz kuzeyinde yer alır ve mevsimlere göre kuzeye-güneye kayar.
Diğer “İzo” Çizgileri
| Çizgi | Birleştirdiği değer |
|---|---|
| İzobar | Aynı hava basıncı |
| İzohiyet | Aynı yağış miktarı |
| İzohips | Aynı yükselti (eş yükselti eğrisi) |
| İzobat | Aynı deniz derinliği |
| İzogon | Aynı manyetik sapma |
İzotermin Diğer Anlamları
Terim, fizik ve kimyada da kullanılır. İzotermal süreç, sıcaklığın sabit kaldığı fiziksel veya kimyasal süreçlerdir. Örneğin sabit sıcaklıkta bir gazın basınç ve hacim ilişkisini gösteren eğriler de izoterm olarak adlandırılır. Kimyada adsorpsiyon izotermleri, sabit sıcaklıkta bir yüzeye tutunan madde miktarını gösterir.
Yorum yazın