Askıya alma, mimarlık ve inşaat mühendisliğinde, yapım veya onarım aşamasındaki bir yapının ya da yapı elemanının, taşıyıcı sistemi tamamlanana veya güçlendirilene kadar geçici desteklerle ayakta tutulması işlemidir. Uygulamada “payandalama”, “dikmeleme” ya da İngilizce karşılığıyla “shoring” ve “underpinning” terimleri de benzer anlamda kullanılır.
Askıya Alma Neden Yapılır?
- Yığma bir duvarın alt kısmında onarım veya kapı-pencere açılması gerektiğinde üstündeki yüklerin geçici olarak taşınması
- Tarihi yapıların restorasyonunda çökme riski olan duvar, kemer ve tonozların desteklenmesi
- Temel güçlendirme ve temel altı kazı çalışmaları
- Komşu parselde yapılan derin kazılarda mevcut binaların korunması
- Deprem, yangın veya sel sonrası hasarlı yapıların güvenli hale getirilmesi
- Yerinde dökülen betonarme döşeme ve kirişlerin beton sertleşene kadar desteklenmesi
Askıya Alma Yöntemleri
1. Eğik Payandalar (Dayaklar)
Duvarı yandan destekleyen eğik elemanlardır. Ahşap veya çelik payandalar, genellikle yatayla 60–75 derece arasında bir açıyla yerleştirilir. Üst uçları duvara bir kuşak elemanıyla, alt uçları ise yükü zemine aktaracak sağlam bir taban elemanına oturtulur. Kama ve gergi elemanlarıyla sıkılaştırılır. Yüksek duvarlarda birden fazla sıra payanda kullanılabilir.
2. Düşey Dikmeler
Döşeme, kiriş ve lento gibi yatay elemanların altına yerleştirilen düşey desteklerdir. Günümüzde en yaygın olarak boyu ayarlanabilen teleskopik çelik dikmeler kullanılır. Yükün zemine güvenle aktarılması için dikmelerin altına geniş taban tahtaları konur.
3. Yatay Destekleme
Birbirine yakın iki duvarın arasına yerleştirilen yatay elemanlarla her iki duvar karşılıklı olarak desteklenir. Dar sokaklarda ve bitişik nizam yapılarda kullanılır.
4. Kiriş ile Askıya Alma (İğne Kirişi)
Duvarda açılan deliklerden geçirilen yatay kirişler, her iki taraftaki dikmelere oturtulur. Böylece duvarın üst kısmı bu kirişlere asılmış olur ve alttaki bölümde güvenle çalışılabilir. Temel güçlendirme ve büyük açıklık oluşturma işlerinde tercih edilir.
5. Kazı İksası
Derin temel kazılarında toprağın kaymasını ve komşu yapıların zarar görmesini önlemek için fore kazık, palplanş veya ankrajlı perdelerle yapılan destekleme sistemleridir.
Kullanılan Malzemeler
- Ahşap: Geleneksel malzemedir, kolay kesilip şekillendirilir. Hafif ve orta yüklerde kullanılır.
- Çelik: Yüksek taşıma kapasitesi ve tekrar kullanılabilirliği nedeniyle günümüzde yaygındır.
- İskele sistemleri: Modüler iskele elemanları hem destek hem çalışma platformu olarak kullanılabilir.
Güvenlik ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Askıya alma sistemi, taşıyacağı yükler hesaplanarak inşaat mühendisi tarafından tasarlanmalıdır.
- Desteklerin oturduğu zeminin taşıma gücü kontrol edilmelidir. Yumuşak zeminde geniş taban elemanları kullanılmalıdır.
- Destekler, yük gelmeden önce yerleştirilip sıkılaştırılmalıdır.
- Çalışma süresince desteklerde çatlama, eğilme veya kayma olup olmadığı düzenli olarak kontrol edilmelidir.
- Desteklerin sökülmesi, kalıcı taşıyıcı sistem tamamlandıktan ve beton yeterli dayanıma ulaştıktan sonra, kademeli olarak yapılmalıdır.
Tarihi Yapılarda Askıya Alma
Restorasyon çalışmalarında destekleme sistemleri, yapının özgün dokusuna zarar vermeyecek şekilde tasarlanır. Duvarlarla temas eden noktalarda yumuşak ara malzemeler kullanılır ve sistem mümkün olduğunca iz bırakmadan sökülebilir olmalıdır.
Yorum yazın