Yutma, ağızda çiğnenen lokmanın ya da sıvının yutaktan ve yemek borusundan geçirilerek mideye iletilmesi işlemidir. Günde yüzlerce kez farkında olmadan yaptığımız bu hareket, aslında dil, damak, yutak, gırtlak ve yemek borusundaki pek çok kasın ve sinirin saniyeler içinde uyum içinde çalışmasını gerektiren karmaşık bir süreçtir.
Yutmanın Evreleri
1. Ağız Evresi (İstemli)
- Besin dişlerle çiğnenir ve tükürükle karışarak yumuşak bir lokma haline gelir. Tükürükteki enzimler karbonhidratların sindirimini başlatır.
- Dil, lokmayı damağa doğru bastırarak ağzın arkasına, yutağa doğru iter.
- Bu evre bilinçli olarak kontrol edilebilir. Yutmayı istersek başlatabilir, istersek erteleyebiliriz.
2. Yutak Evresi (Refleks)
Lokma yutağa ulaştığında istemsiz bir refleks başlar ve yaklaşık bir saniyeden kısa sürer:
- Yumuşak damak yukarı kalkarak burun boşluğunun arkasını kapatır. Böylece besin burna kaçmaz.
- Gırtlak yukarı ve öne doğru hareket eder.
- Epiglot adı verilen kıkırdak kapak, gırtlağın girişini örter. Ses telleri de kapanır. Bu sayede besin soluk borusuna değil, yemek borusuna yönlenir.
- Bu kısa anda solunum geçici olarak durur.
- Yutak kasları kasılarak lokmayı aşağı iter.
3. Yemek Borusu Evresi (Refleks)
- Yemek borusunun üst ağzındaki kas halkası gevşeyerek lokmanın geçmesine izin verir.
- Yemek borusu duvarındaki kaslar, dalga şeklinde art arda kasılarak lokmayı mideye doğru ilerletir. Bu harekete peristaltizm denir.
- Peristaltizm sayesinde baş aşağı durumda bile yutma mümkündür.
- Yemek borusunun alt ucundaki kas halkası açılarak besin mideye geçer, ardından mide içeriğinin geri kaçmasını önlemek için kapanır.
Besin Soluk Borusuna Kaçarsa Ne Olur?
Yemek sırasında konuşmak, gülmek veya çok hızlı yemek, koruyucu mekanizmaların zamanlamasını bozabilir. Besin veya sıvı soluk borusuna kaçtığında vücut öksürük refleksiyle onu dışarı atmaya çalışır. Öksürebilen bir kişiyi öksürmeye teşvik etmek gerekir.
Kişi konuşamıyor, öksüremiyor ve nefes alamıyorsa bu tam tıkanma belirtisidir. Hemen 112 aranmalı ve eğitimli biri tarafından Heimlich manevrası uygulanmalıdır.
Yutma Güçlüğü (Disfaji)
Yutma sürecinin herhangi bir aşamasındaki bozulmaya disfaji denir.
Belirtileri
- Lokmanın boğazda veya göğüste takılma hissi
- Yemek ve içerken sık öksürme, boğulma hissi
- Sıvıların burundan gelmesi
- Yutarken ağrı
- Yemekten sonra ses değişikliği, hırıltılı ses
- İstemsiz kilo kaybı, tekrarlayan akciğer enfeksiyonları
Olası Nedenleri
- Nörolojik: İnme, Parkinson hastalığı, ALS, multipl skleroz, bunama
- Yemek borusu sorunları: Reflüye bağlı darlık, yemek borusu kas hastalıkları (akalazya), iltihaplar
- Yapısal nedenler: Tümörler, divertiküller, boyun bölgesindeki kitleler
- İleri yaş: Kas gücünün ve koordinasyonun azalması
- Diğer: Bazı ilaçlar, ağız kuruluğu, baş-boyun bölgesine uygulanan radyoterapi
Ne Zaman Doktora Gidilmeli?
Yutma güçlüğü birkaç günden uzun sürüyorsa, giderek artıyorsa, kilo kaybı ve sık öksürük eşlik ediyorsa mutlaka hekime başvurulmalıdır. Kulak burun boğaz, gastroenteroloji veya nöroloji uzmanları değerlendirme yapar. Gerekirse yutma terapisti (dil ve konuşma terapisti) ile yutma egzersizleri ve beslenme düzenlemeleri planlanır.
Yorum yazın