Tiksindirme terapisi (aversiyon terapisi), kişinin bırakmak istediği bir davranışı rahatsız edici bir uyaranla eşleştirerek o davranışa karşı istek ve çekiciliği azaltmayı amaçlayan davranışçı bir psikoterapi yöntemidir. Temelinde, öğrenme psikolojisindeki koşullanma ilkeleri yatar. Tarihte yaygın biçimde kullanılmış, ancak bazı uygulamaları etik açıdan ciddi eleştirilere uğramıştır.
Nasıl Çalışır?
Yöntem, Rus fizyolog Ivan Pavlov’un koşullanma deneylerinden bilinen prensibe dayanır:
- Kişinin bırakmak istediği davranış (örneğin alkol içmek) belirlenir.
- Bu davranış veya davranışı hatırlatan uyaranlar, hoş olmayan bir deneyimle eşzamanlı olarak sunulur.
- Tekrarlanan eşleştirmeler sonucunda davranış, rahatsızlık hissiyle ilişkilendirilmeye başlanır.
- Amaç, davranışa yönelik isteğin azalması ve kişinin bu davranıştan kaçınmasıdır.
Kullanılan Yöntemler
Kimyasal Uyaranlar
Geçmişte alkol bağımlılığında, alkolle birlikte alındığında bulantı ve kusmaya yol açan maddeler kullanılmıştır. Günümüzde bu mantığın en bilinen örneği disülfiram adlı ilaçtır. Disülfiram kullanan kişi alkol aldığında vücutta alkolün yıkımı bozulur ve yüzde kızarma, bulantı, çarpıntı gibi ağır rahatsızlıklar oluşur. Bu ilaç yalnızca hekim kontrolünde, hastanın bilgisi ve onayıyla kullanılır.
Elektrik Uyaranı
20. yüzyılın ortalarında bazı uygulamalarda hafif elektrik şoku kullanılmıştır. Özellikle eşcinselliği “tedavi etme” iddiasıyla yapılan uygulamalar, bugün etik dışı ve zararlı olarak kabul edilmekte ve uluslararası meslek kuruluşlarınca kesinlikle reddedilmektedir. Eşcinsellik bir hastalık değildir.
Tatsız Maddeler
Tırnak yeme alışkanlığında tırnağa sürülen acı tadlı ojeler, tiksindirme ilkesinin günlük hayattaki en masum ve yaygın örneğidir.
Hayal Gücüyle Tiksindirme (Örtük Duyarlılaştırma)
Fiziksel uyaran kullanılmadan, terapistin rehberliğinde kişinin istenmeyen davranışı ve ardından gelen olumsuz sonuçları zihninde canlandırmasıdır. Daha az rahatsız edici ve etik açıdan daha kabul edilebilir bir yaklaşım olarak görülür.
Hangi Durumlarda Uygulanmıştır?
- Alkol bağımlılığı
- Sigara bağımlılığı (örneğin hızlı sigara içme tekniği)
- Tırnak yeme, saç koparma gibi alışkanlıklar
- Bazı yeme davranışları
Etkinliği
- Tiksindirme terapisinin etkileri çoğu zaman kısa süreli kalabilir. Kişi terapi ortamından çıktığında davranış tekrar ortaya çıkabilir.
- Tek başına uygulandığında davranışın altında yatan duygusal ve sosyal nedenleri ele almaz.
- Terapiye devam etme oranları, rahatsız edici doğası nedeniyle düşük olabilir.
- Bu nedenlerle günümüzde tek başına bir tedavi yöntemi olarak nadiren tercih edilir.
Etik Tartışmalar
Tiksindirme terapisi, psikoloji tarihinin en çok tartışılan yöntemlerinden biridir:
- Kişiye bilinçli olarak acı ve rahatsızlık verilmesi, “önce zarar verme” ilkesiyle çelişebilir.
- Gönüllülük ve bilgilendirilmiş onam olmadan yapılan uygulamalar insan hakları ihlali olarak kabul edilir.
- Geçmişte cezaevlerinde ve psikiyatri kurumlarında yapılan zorla uygulamalar ağır eleştirilere yol açmıştır.
- Stanley Kubrick’in Otomatik Portakal (A Clockwork Orange, 1971) filmi, zorla uygulanan bir tiksindirme terapisini konu alarak bu tartışmaları geniş kitlelere taşımıştır.
Günümüzde Tercih Edilen Yaklaşımlar
Bağımlılık ve istenmeyen alışkanlıkların tedavisinde bugün daha çok şu yöntemler öne çıkar:
- Bilişsel davranışçı terapi (BDT)
- Motivasyonel görüşme
- Alışkanlık tersine çevirme eğitimi (tırnak yeme, tik gibi davranışlarda)
- Hekim kontrolünde ilaç destekli tedaviler
- Destek grupları ve aile katılımlı programlar
Bağımlılıkla ilgili destek almak isteyenler aile hekimine, psikiyatri polikliniklerine veya Türkiye’de Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezlerine (AMATEM) başvurabilir.
Yorum yazın