Süryanice, Sami dillerinin Aramice koluna ait, tarihte Orta Doğu’nun en önemli edebiyat ve kültür dillerinden biri olmuş bir dildir. Temelini, bugünkü Şanlıurfa olan antik Edessa şehrinde konuşulan Aramice lehçesi oluşturur. Hristiyanlığın erken döneminde geniş bir coğrafyada ayin, bilim ve edebiyat dili olarak kullanılmıştır.
Dil Ailesi
- Aile: Afroasyatik diller → Sami dilleri → Kuzeybatı Sami → Aramice
- Akraba diller: İbranice, Arapça ve diğer Aramice lehçeleri
- Hz. İsa döneminde Filistin’de konuşulan Aramice ile yakın akrabadır.
Tarihçe
- 1. yüzyıl: Edessa ve çevresinde bu dilde yazılmış en eski yazıtlar görülür.
- 2.–3. yüzyıl: Edessa’nın Hristiyanlığın önemli merkezlerinden biri haline gelmesiyle Süryanice dini metinlerin dili olur. İncil’in Süryanice çevirisi olan Peşitta bu dönemde şekillenmeye başlar.
- 4.–7. yüzyıl: Altın çağıdır. İlahiyat, felsefe, tarih, tıp ve şiir alanında zengin bir edebiyat oluşur. Ünlü şair ve ilahiyatçı Suriyeli Efrem bu dönemde yaşamıştır.
- 8.–10. yüzyıl: Süryani bilginler, Grekçe felsefe ve bilim eserlerini önce Süryaniceye, sonra Arapçaya çevirerek Antik Yunan biliminin İslam dünyasına aktarılmasında kilit rol oynar.
- 13. yüzyıldan sonra: Arapçanın yaygınlaşmasıyla günlük konuşma dili olarak geriler, ancak kilise dili olarak yaşamaya devam eder.
Doğu ve Batı Süryani Gelenekleri
5. yüzyılda yaşanan ilahiyat tartışmaları, Süryanice konuşan Hristiyanları farklı kiliselere ayırdı:
- Doğu Süryani geleneği: Büyük ölçüde Sasani (İran) topraklarında gelişti. Doğu Kilisesi (halk arasında Nasturi olarak da bilinen) bu geleneğin temsilcisidir.
- Batı Süryani geleneği: Bizans etki alanında gelişti. Süryani Ortodoks Kilisesi bu geleneği sürdürür.
İki gelenek zamanla ünlülerin söylenişi ve yazımı bakımından farklılaşan iki ayrı telaffuz ve yazı üslubu geliştirdi.
Süryani Alfabesi
- 22 harften oluşur ve tüm harfler ünsüzdür.
- Sağdan sola yazılır.
- Ünlüler, harflerin üstüne ve altına konan işaretlerle gösterilebilir.
- Üç ana yazı stili vardır: Estrangela (en eski), Serto (Batı) ve Madenhaya (Doğu).
- Tarihte Arapçanın Süryani harfleriyle yazıldığı metinler de vardır. Bu yazıya “Garşuni” denir.
Süryanice Günümüzde
- Klasik Süryanice, Süryani Ortodoks, Süryani Katolik, Doğu Asur Kilisesi ve Keldani Katolik Kilisesi gibi kiliselerde ayin dili olarak kullanılmaktadır.
- Günlük hayatta ise klasik dilden gelişmiş Yeni Aramice lehçeleri konuşulur. Türkiye’de özellikle Mardin’in Midyat ilçesi ve Tur Abdin bölgesinde konuşulan Turoyo bu lehçelerdendir.
- Göçler nedeniyle İsveç, Almanya ve ABD gibi ülkelerde de önemli Süryani toplulukları yaşamaktadır.
Türkiye’de Süryani Kültürü
Mardin, Midyat ve Tur Abdin bölgesi, yüzyıllardır süren Süryani kültürünün en önemli merkezlerindendir. Deyrulzafaran Manastırı ve Mor Gabriel (Deyrulumur) Manastırı, dünyanın hâlâ faal olan en eski manastırları arasında gösterilir. Bu manastırlarda Süryanice eğitimi ve ayinleri sürdürülmektedir.
Yorum yazın