Sabit bin Kurra (yaklaşık 826/836 – 901), İslam dünyasının altın çağında Bağdat’ta yaşamış matematikçi, astronom, hekim, filozof ve çevirmendir. Antik Yunan’ın matematik ve bilim eserlerini Arapçaya kazandırması ve bu eserlere yaptığı özgün katkılarla, bilimin Antik Çağ’dan Orta Çağ İslam dünyasına ve oradan Avrupa’ya aktarılmasında kilit rol oynamıştır.
Hayatı
- Doğum yeri: Harran (bugün Şanlıurfa sınırları içinde)
- Ölüm yeri: Bağdat, 901
- Dili: Süryanice, Arapça ve Grekçe biliyordu.
Sabit bin Kurra, antik yıldız ve gezegen kültüyle bilinen Harran Sabiileri topluluğuna mensup bir ailede doğdu. Harran, Helenistik bilim ve astronomi geleneğinin yaşatıldığı önemli bir merkezdi. Rivayete göre gençliğinde sarraflık yapan Sabit, topluluğunun inançlarıyla ilgili görüşleri nedeniyle çatışma yaşayarak Harran’dan ayrıldı.
Kaynaklara göre, Bizans’tan kitap toplama gezisinden dönen ünlü matematikçi kardeşlerden Muhammed bin Musa bin Şakir ile tanıştı. Onun Grekçe, Süryanice ve Arapçaya olan hâkimiyetini fark eden Muhammed bin Musa, Sabit’i Bağdat’a götürdü.
Bağdat’ta Musaoğulları (Benû Mûsâ) çevresinde matematik ve astronomi çalıştı. Daha sonra Abbasi halifesi Mu’tezıd‘ın yakın çevresine girdi ve saray astronomu olarak görev yaptı. Ailesinden oğlu Sinan ve torunları da bilim insanı olarak tanınmıştır.
Çeviri Çalışmaları
Sabit bin Kurra, dönemin en önemli çevirmenlerinden biriydi. Çevirdiği ya da önceki çevirileri düzelttiği eserler arasında şunlar bulunur:
- Öklid: Elementler adlı geometri eserinin gözden geçirilmiş Arapça metni
- Batlamyus: Astronomi eseri Almagest
- Arşimet ve Apollonios‘un matematik eserleri
- Nikomakhos‘un aritmetik eseri
Bazı Grekçe eserlerin asılları kaybolduğu için yalnızca Sabit bin Kurra’nın Arapça çevirileri sayesinde günümüze ulaşmıştır.
Matematiğe Katkıları
Dost Sayılar Teoremi
Bir sayının kendisi hariç bölenlerinin toplamı diğer sayıya eşitse ve bunun tersi de doğruysa bu iki sayıya dost (arkadaş) sayılar denir. En bilinen örnek 220 ve 284‘tür. Sabit bin Kurra, dost sayı çiftleri üretmek için genel bir kural (Sabit bin Kurra teoremi) geliştirmiştir. Bu kural, sonraki yüzyıllarda Fermat ve Descartes gibi matematikçilerin bulduğu dost sayı çiftlerinin de temelini oluşturur.
Geometri
- Pitagoras teoreminin genelleştirilmesi: Dik açılı olmayan üçgenler için de geçerli bir genelleme sunmuştur.
- Öklid’in paralellik postülası üzerine ispat denemeleri yapmıştır.
- Parabol parçalarının alanları ve dönel cisimlerin hacimleri üzerine, integral hesabının öncüsü sayılabilecek yöntemler kullanmıştır.
Astronomi ve Fizik
- Güneş’in yıllık hareketi ve yıl uzunluğu üzerine gözlem ve hesaplamalar yaptı.
- Güneş saatleri ve gökyüzü geometrisi üzerine eserler yazdı.
- Kaldıraç ve terazi üzerine yazdığı eserle statik (denge) biliminin gelişimine katkıda bulundu. Bu eser Latinceye çevrilerek Orta Çağ Avrupa’sında okunmuştur.
Tıp
Hekim olarak da çalışan Sabit bin Kurra, tıp üzerine çeşitli risaleler kaleme almıştır. Bunlar arasında genel tıp bilgilerini derleyen eserler ve belirli hastalıklar üzerine yazılmış çalışmalar bulunur.
Mirası
Sabit bin Kurra’nın hem çevirileri hem de özgün eserleri, İslam dünyasındaki sonraki matematikçi ve astronomları derinden etkiledi. Eserlerinin önemli bir kısmının 12. yüzyıldan itibaren Latinceye çevrilmesiyle Avrupa’da da tanındı. Bilim tarihçileri onu, Antik Yunan biliminin korunması ve geliştirilmesi sürecinin en önemli isimlerinden biri olarak kabul eder.
Yorum yazın