Plüton Nedir? Neden Artık Gezegen Değil, Özellikleri ve Uyduları

Plüton, Güneş sisteminin dış bölgesindeki Kuiper Kuşağı’nda yer alan bir cüce gezegendir. 1930’daki keşfinden 2006’ya kadar Güneş sisteminin dokuzuncu gezegeni olarak kabul edildi. Uluslararası Astronomi Birliği’nin gezegen tanımını netleştirmesiyle cüce gezegen sınıfına alındı. Bugün bilinen en büyük cüce gezegenlerden biridir ve 2015’te yakından fotoğraflanana kadar Güneş sisteminin en az tanınan gökcisimleri arasındaydı.

Plüton Nasıl Keşfedildi?

Plüton, 18 Şubat 1930’da ABD’nin Arizona eyaletindeki Lowell Gözlemevi’nde çalışan genç astronom Clyde Tombaugh tarafından keşfedildi. Tombaugh, farklı gecelerde çekilmiş gökyüzü fotoğraflarını karşılaştırarak yıldızlara göre yer değiştiren soluk bir nokta buldu. Gökcismine adını, İngiltere’nin Oxford kentinde yaşayan 11 yaşındaki Venetia Burney önerdi. Plüton, Roma mitolojisinde yeraltı dünyasının tanrısıdır.

Plüton Neden Artık Gezegen Sayılmıyor?

1990’lı yıllardan itibaren Neptün’ün ötesinde Plüton’a benzeyen çok sayıda buzlu gökcismi keşfedildi. 2005’te bulunan Eris‘in kütlesinin Plüton’dan büyük olduğu anlaşılınca “gezegen nedir?” sorusu yeniden tartışmaya açıldı. Uluslararası Astronomi Birliği, 24 Ağustos 2006’da Prag’da yaptığı toplantıda bir gökcisminin gezegen sayılması için üç koşul belirledi:

• Güneş’in çevresinde dolanmalı,
• kendi yerçekimiyle yaklaşık küresel bir biçim alacak kadar kütleli olmalı,
• yörüngesinin çevresini diğer gökcisimlerinden temizlemiş olmalı.

Plüton ilk iki koşulu karşılıyor ancak Kuiper Kuşağı’ndaki başka cisimlerle aynı bölgeyi paylaştığı için üçüncü koşulu sağlamıyor. Bu nedenle cüce gezegen olarak sınıflandırıldı. Bu karar Plüton’un önemini azaltmadı; aksine Kuiper Kuşağı’nın en iyi incelenen üyesi olmayı sürdürüyor.

Plüton’un Temel Özellikleri

• Çapı: Yaklaşık 2.377 km. Ay’dan (3.474 km) daha küçüktür.
• Kütlesi: Dünya’nın kütlesinin yaklaşık binde 2’si, Ay’ın kütlesinin yaklaşık altıda biri.
• Güneş’e ortalama uzaklığı: Yaklaşık 5,9 milyar km (39,5 astronomi birimi). Güneş ışığı Plüton’a ortalama 5,5 saatte ulaşır.
• Bir yılı: Güneş çevresindeki bir turu yaklaşık 248 Dünya yılı sürer.
• Bir günü: Kendi ekseni çevresinde yaklaşık 6,4 Dünya gününde döner.
• Yüzey sıcaklığı: Ortalama −230 °C civarındadır.
• Yerçekimi: Dünya’dakinin yaklaşık yüzde 6’sı. Dünya’da 60 kg gelen biri Plüton’da yaklaşık 4 kg gibi hissederdi.

Sıra Dışı Yörüngesi

Plüton’un yörüngesi hem oldukça basık (eliptik) hem de diğer gezegenlerin yörünge düzlemine yaklaşık 17 derece eğiktir. Bu yüzden Güneş’e uzaklığı yaklaşık 4,4 milyar km ile 7,4 milyar km arasında değişir. Yörüngesinin bir bölümünde Neptün’den daha içeride kalır; en son 1979 ile 1999 yılları arasında Güneş’e Neptün’den daha yakındı. Buna rağmen iki gökcismi çarpışmaz: Plüton, Neptün’le 3:2 oranında bir yörünge rezonansındadır. Yani Neptün Güneş çevresinde üç tur attığında Plüton iki tur tamamlar ve ikisi hiçbir zaman birbirine çok yaklaşmaz.

Atmosferi ve Yüzeyi

Plüton’un yüzeyi büyük ölçüde azot, metan ve karbonmonoksit buzlarından oluşur. Çok ince bir azot atmosferi vardır ve bu atmosfer Plüton Güneş’ten uzaklaştıkça bir kısmı donarak yüzeye çökebilir. NASA’nın New Horizons sondası, 14 Temmuz 2015’te Plüton’un yaklaşık 12.500 km yakınından geçerek bu dünyanın ilk ayrıntılı görüntülerini gönderdi. Görüntülerde öne çıkan ayrıntılar şunlardı:

• Kalp biçimli bölge: Tombaugh Regio adı verilen parlak alan. Batı yarısındaki Sputnik Planitia, yaklaşık 1.000 km genişliğinde, azot buzuyla kaplı ve kraterleri olmayan genç bir ovadır.
• Buz dağları: Birkaç kilometre yüksekliğe ulaşan, su buzundan oluşmuş dağ sıraları.
• Mavi pus: Atmosferde katmanlar halinde uzanan pus tabakaları.
• Jeolojik hareketlilik: Yüzeyin bazı bölgelerinin görece yeni olması, Plüton’un sanıldığı kadar “donmuş ve hareketsiz” olmadığını gösterdi. Bazı bilim insanları yüzeyin altında sıvı bir okyanus bulunabileceğini düşünüyor.

Plüton’un Uyduları

Plüton’un bilinen beş uydusu vardır:

• Charon (Kharon): 1978’de keşfedildi. Yaklaşık 1.212 km çapıyla Plüton’un yarısı büyüklüğündedir. İki gökcismi birbirine her zaman aynı yüzünü gösterir ve ortak kütle merkezleri Plüton’un dışında kalır. Bu nedenle Plüton ile Charon zaman zaman “çift cüce gezegen” olarak anılır.
• Nix ve Hydra: 2005’te keşfedildi.
• Kerberos: 2011’de keşfedildi.
• Styx: 2012’de keşfedildi.

Sık Sorulan Sorular

Plüton hâlâ Güneş sisteminin bir parçası mı?

Evet. Plüton Güneş’in çevresinde dolanmaya devam ediyor; yalnızca sınıflandırması “gezegen”den “cüce gezegen”e değişti.

Plüton çıplak gözle görülebilir mi?

Hayır. Plüton çok soluk olduğu için ancak iyi bir teleskopla ve karanlık bir gökyüzünde gözlemlenebilir.

Güneş sisteminde kaç gezegen var?

2006’daki tanıma göre Güneş sisteminde sekiz gezegen vardır: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün. Plüton, Eris, Ceres, Haumea ve Makemake ise tanınmış cüce gezegenlerdir.