Hoca Dehhani, 13. yüzyılın sonlarında Anadolu’da yaşamış, Türkçe din dışı (lirik) şiirin ilk temsilcisi kabul edilen şairdir. Aşk, şarap, doğa ve dünya zevklerini konu alan şiirleriyle, tasavvufi konuların ağırlıkta olduğu dönemin edebiyatında yeni bir çığır açmıştır. Anadolu’da Divan edebiyatının öncüsü olarak gösterilir.
Hayatı
Hoca Dehhani’nin hayatına dair bilgiler oldukça sınırlıdır:
- Horasan bölgesinden Anadolu’ya gelerek Selçuklu başkenti Konya‘ya yerleştiği tahmin edilmektedir.
- 13. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı düşünülmektedir.
- Anadolu Selçuklu sultanı III. Alaeddin Keykubad döneminde saray çevresinde bulunduğu ve sultanın takdirini kazandığı rivayet edilir.
- Kendisine “Hoca” unvanının verilmesi, bilgili ve saygın bir kişi olduğunu gösterir.
Selçuklu Şehnamesi
Bazı kaynaklara göre sultan, Dehhani’den Farsça bir Selçuklu Şehnamesi yazmasını istemiş ve şair yaklaşık 20.000 beyitlik bu eseri kaleme almıştır. Ancak eser bugüne kadar bulunamamıştır. Bu nedenle varlığı kesin olarak doğrulanamamaktadır.
Şiirleri
Hoca Dehhani’nin günümüze ulaşan şiirleri az sayıdadır:
- Birkaç gazel
- Bir kaside
Şiirlerinin önemli bir kısmı, 15. yüzyılda Ömer bin Mezid’in derlediği Mecmuatü’n-Nezair adlı nazire mecmuasında korunmuştur. Bu şiirleri ilim dünyasına ilk kez tanıtan isim, Türk edebiyatı tarihçisi Fuad Köprülü olmuştur. Köprülü, Dehhani’yi “Anadolu’da klasik Türk şiirinin ilk büyük üstadı” olarak değerlendirmiştir.
Şiirinin Özellikleri
- Din dışı konular: Aşk, sevgili, şarap, bahar ve dünya hayatının güzellikleri işlenir.
- Aruz vezni: Şiirlerinde aruz veznini ustalıkla kullanır.
- İran edebiyatı etkisi: Fars şiir geleneğinden, özellikle Horasan şairlerinden etkilenmiştir.
- Ahenk: Dilinin akıcılığı, vezin kullanmadaki başarısı ve ahenkli üslubu dikkat çeker.
- Rindane tavır: Dünyanın geçiciliği karşısında zahitçe bir kaçış yerine, hayatın tadını çıkarmayı öneren “rint” tavrı öne çıkar.
- Dil: Arapça ve Farsça kelimeler kullanmakla birlikte dönemin Türkçesini akıcı biçimde yansıtır.
Bu yönleriyle, döneminin tasavvufi şairleri olan Sultan Veled ve Şeyyad Hamza‘dan ayrılır. Dehhani’nin tavrı, hem sosyolojik hem edebi açıdan yeni bir yaklaşımın başlangıcı sayılır.
Türk Edebiyatındaki Yeri
- Anadolu’da din dışı konuları işleyen ilk Türk şairi olarak kabul edilir.
- Kendisinden sonra gelişecek Divan edebiyatına zemin hazırlamıştır.
- Anadolu Selçuklu dönemi edebiyatında Farsçanın hâkim olduğu bir ortamda Türkçe şiirin gücünü göstermiştir.
- Şiirlerinin sonraki yüzyıllarda nazire mecmualarına alınması ve bu şiirlere nazireler yazılması, etkisinin sürdüğünü gösterir.
Dönemin Edebi Ortamı
13. yüzyıl Anadolu’sunda edebiyat ağırlıklı olarak iki yönde gelişiyordu:
- Tasavvufi edebiyat: Mevlana, Sultan Veled, Yunus Emre ve Ahmed Fakih gibi isimlerle temsil edilen, dini ve ahlaki öğütler içeren edebiyat
- Din dışı edebiyat: Hoca Dehhani’nin öncülüğünü yaptığı, bireysel duyguları ve dünya hayatını işleyen edebiyat
Hoca Dehhani, bu ikinci yolun Anadolu’daki ilk önemli temsilcisi olarak edebiyat tarihlerinde yer alır.
Yorum yazın