Adalet psikolojisi, psikoloji biliminin hukuk ve yargı süreçlerine uygulanmasıyla ilgilenen alandır. Günümüzde daha çok adli psikoloji adıyla anılır. Suçun nedenlerini, suç işleyen kişinin kişiliğini, tanık ve sanık ifadelerinin güvenilirliğini, yargı kararlarını etkileyen psikolojik faktörleri ve cezaevi ortamının insan üzerindeki etkilerini inceler.
Adalet Psikolojisinin Amaçları
- Suçun ve suçlu davranışının psikolojik nedenlerini anlamak
- Yargılama sürecinde gerçeğin ortaya çıkmasına bilimsel katkı sağlamak
- Hâkimleri, savcıları ve avukatları yanılgıya düşürebilecek iç ve dış etkenleri ortaya koymak
- Adli hataları önlemeye yardımcı olmak
- Suç mağdurlarının ve çocukların yargı sürecinde korunmasına katkı sağlamak
- Hükümlülerin rehabilitasyonu ve topluma yeniden kazandırılması için bilgi üretmek
Başlıca Çalışma Alanları
1. Suçlu Psikolojisi (Kriminal Psikoloji)
Suç davranışının biyolojik, psikolojik ve sosyal nedenlerini inceler. Saldırganlık, dürtü kontrolü, kişilik bozuklukları, madde kullanımı ve çevresel faktörlerin suçla ilişkisi araştırılır.
2. Yargılama Süreci Psikolojisi
- Tanık ifadeleri: İnsan belleğinin sanıldığı kadar güvenilir olmadığı araştırmalarla gösterilmiştir. Stres, olayın hızı, silah görülmesi, zaman aşımı ve yönlendirici sorular tanıkların hatırladıklarını değiştirebilir.
- Sorgulama ve ifade alma: Baskı altında alınan ifadelerin yol açabileceği sahte itiraflar ve doğru görüşme teknikleri incelenir.
- Karar verme: Hâkimlerin ve jüri üyelerinin kararlarını etkileyebilecek önyargılar, ilk izlenimler ve bilişsel yanılgılar araştırılır.
- Yalan tespiti: Beden dili veya yalan makinesi gibi yöntemlerin sınırlılıkları bilimsel olarak değerlendirilir.
3. Bilirkişilik ve Değerlendirme
Adli psikologlar ve psikiyatristler mahkemelerin talebi üzerine şu konularda değerlendirme yapabilir:
- Sanığın suç tarihindeki akıl sağlığı ve cezai sorumluluğu
- Yargılanmaya ehil olup olmadığı
- Mağdurlarda travmanın etkileri
- Boşanma davalarında velayet ve çocuğun üstün yararı
- Tekrar suç işleme riski
4. Çocuk ve Adalet
Suça sürüklenen çocuklar ile suç mağduru ve tanığı çocukların yargı sürecinde yeniden travmatize olmadan dinlenmesi özel bir uzmanlık gerektirir. Türkiye’de çocukların ifadelerinin uygun ortamda ve uzman eşliğinde alınmasına yönelik Çocuk İzlem Merkezleri (ÇİM) bu yaklaşımın örneklerindendir.
5. Cezaevi ve Rehabilitasyon Psikolojisi
Tutukluluk ve hükümlülüğün insan üzerindeki psikolojik etkilerini, cezaevlerindeki rehabilitasyon programlarını ve tahliye sonrası topluma uyum süreçlerini inceler.
Tarihçe
Psikolojinin hukuka uygulanmasına ilişkin sistematik çalışmalar 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında başlamıştır. Alman-Amerikalı psikolog Hugo Münsterberg‘in 1908’de yayımlanan “On the Witness Stand” (Tanık Kürsüsünde) adlı kitabı, tanık ifadelerinin güvenilirliği konusundaki öncü eserlerden biri kabul edilir. 20. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle bellek araştırmalarındaki gelişmelerle alan hızla büyümüştür.
Adli Psikolog Nasıl Olunur?
Adli psikoloji alanında çalışmak için genellikle psikoloji lisans eğitiminin ardından adli psikoloji, klinik psikoloji veya ilgili bir alanda yüksek lisans ve doktora eğitimi alınması gerekir. Türkiye’de adli bilimler enstitüleri ve bazı üniversitelerin psikoloji bölümlerinde bu alanda lisansüstü programlar bulunmaktadır.
Adli Psikoloji ve Adli Psikiyatri Farkı
Adli psikiyatri tıp fakültesi mezunu psikiyatri uzmanlarının alanıdır ve tanı koyma, ilaç tedavisi planlama gibi tıbbi yetkileri içerir. Adli psikoloji ise psikoloji eğitimi almış uzmanların davranış bilimi, test ve değerlendirme yöntemleriyle yürüttüğü çalışmaları kapsar. İki alan çoğu zaman birlikte çalışır.
Yorum yazın