Güğüm, genellikle bakırdan yapılan; şişkin gövdeli, dar boyunlu, gaga biçiminde bir ağız çıkıntısı ve tek ya da çift kulpu bulunan geleneksel bir kaptır. Anadolu’da yüzyıllar boyunca su taşımak ve saklamak başta olmak üzere pek çok amaçla kullanılmıştır. Bugün hem ev dekorasyonunda hem de geleneksel el sanatlarının simgelerinden biri olarak değerini korumaktadır.
Güğümün Yapısı
- Gövde: Sıvının daha çok hacim kaplaması için şişkin ve yuvarlak tutulur.
- Boyun: Sıvının dökülmesini ve buharlaşmasını azaltmak için dardır.
- Ağız (emzik): Kontrollü dökmeyi sağlayan gaga biçimli çıkıntıdır.
- Kulp: Taşımayı kolaylaştırır. Büyük güğümlerde iki kulp bulunabilir.
- Kapak: Bazı güğümlerde menteşeli ya da takılıp çıkarılabilen bir kapak bulunur.
Hangi Malzemelerden Yapılır?
En yaygın malzeme bakırdır. Bakır kolay şekil alır, dayanıklıdır ve ısıyı iyi iletir. Bunun yanında pirinç, gümüş ve saray çevrelerinde altın güğümler de yapılmıştır. Toprak (seramik) su testileri ise güğümün halk arasındaki yakın akrabasıdır.
Bakır kaplar, içine konan yiyecek ve içeceklerle doğrudan temas ettiğinde oksitlenme ve sağlık riski oluşturabileceği için geleneksel olarak iç yüzeyleri kalayla kaplanır. Kalay zamanla aşındığından bakır mutfak eşyalarının belirli aralıklarla kalaycıya yeniden kalaylatılması gerekir.
Güğüm Çeşitleri
Güğümler kullanım amacına göre farklı adlar ve biçimler almıştır:
- Su güğümü: En yaygın türdür. Çeşmeden ya da kuyudan su taşımak için kullanılırdı.
- Süt güğümü: Sütün taşınması ve saklanması için
- Pekmez ve şerbet güğümü
- Kahve ve salep güğümü: Genellikle daha küçük ve zarif formda
- Abdest güğümü (ibrik ile birlikte): Temizlik ve abdest için
- Mürekkep güğümü: Hattatlar tarafından kullanılan küçük kaplar
- Berber güğümü: Traş için sıcak su taşımaya yarar.
Güğüm ile İbrik Arasındaki Fark
İki kap sıkça karıştırılır. Güğüm genellikle daha büyük, taşıma ve saklama amaçlı bir kaptır. İbrik ise daha küçük, uzun ve ince emzikli, suyu kontrollü dökmek için kullanılan bir kaptır. İbrik çoğu zaman bir leğenle takım halinde kullanılırdı.
Tarihçe
Metal su kapları Orta Doğu ve Anadolu’da binlerce yıllık bir geçmişe sahiptir. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde bakırcılık önemli bir zanaat haline gelmiş; güğümler kakma, kazıma ve kabartma tekniğiyle süslenmiştir. Gaziantep, Kahramanmaraş, Erzincan, Tokat ve Kastamonu gibi şehirler bakırcılık gelenekleriyle tanınır. Musluklu şebeke suyunun yaygınlaşmasıyla güğümün gündelik kullanımı azalmış, ancak zanaat ve koleksiyon değeri artmıştır.
Günümüzde Güğüm
- Otantik ev ve restoran dekorasyonunda süs eşyası olarak
- Saksı ya da vazo olarak
- El yapımı hediyelik eşya ve koleksiyon parçası olarak
- Geleneksel çay ve kahve sunumlarında
Bakır Güğüm Bakımı
- Kararan dış yüzeyi limon ve tuz ya da sirke ve karbonat karışımıyla temizleyip hemen durulayın.
- Temizledikten sonra yumuşak bir bezle tamamen kurulayın.
- İçinde yiyecek veya içecek saklayacaksanız iç yüzeyin sağlam kalaylı olduğundan emin olun.
- Süs amaçlı kullanılan güğümlerin yüzeyine koruyucu vernik uygulanabilir.
Yorum yazın